Darmontstekingsziekten (IBD): rol van het microbioom en de mogelijke bijdrage van probiotica

Darmontstekingsziekten, internationaal aangeduid als inflammatorybowel disease (IBD), vormen een verzamelnaam voor chronische ontstekingsaandoeningen van het maag-darmkanaal. Onder IBD vallen de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa en pouchitis. Deze aandoeningen worden gekenmerkt door een chronische ontsteking van de darmwand of het darmslijmvlies en een ziekteverloop met afwisselend rustige periodes (remissie) en opvlammingen van ontsteking (exacerbaties of flare-ups) en hebben grote impact op de kwaliteit van leven van patiënten.

‍

Wat zijn darmontstekingsziekten?

Bij de ziekte van Crohn kunnen ontstekingen voorkomen in het gehele maag-darmkanaal, van mond tot anus, vooral in het laatste deel van de dunne darm en de dikke darm. De ontsteking kan zich op meerdere plekken in dedarm voordoen en alle lagen van de darmwand aantasten. Colitis ulcerosa komt uitsluitend voor in de dikke darm en begint vrijwel altijd in de endeldarm, vanwaar de ontsteking zich aaneengesloten kan uitbreiden richting het colon. Pouchitis kan spelen bij patiënten bij wie de dikke darm operatief is verwijderd en een pouch (een kunstmatige opvang voor ontlasting) is aangelegd uit de dunne darm; wanneer de pouch ontsteekt is sprake van pouchitis.

Deze aandoeningen hebben een grote invloed op het dagelijks functioneren. Veelvoorkomende klachten zijn diarree, buikkrampen, aandrang,vermoeidheid, bloedverlies, verminderde eetlust en gewichtsverlies. Ook in periodes met weinig ziekte activiteit ervaart een aanzienlijk deel van de patiënten een verminderde kwaliteit van leven.

‍

Toegenomen incidentie

De incidentie van darmontstekingsziekten is de afgelopen decennia sterk toegenomen, vooral in West-Europa en Noord-Amerika. Deze ontwikkeling wordt in verband gebracht met veranderingen in leefstijl,voedingsgewoonten en andere omgevingsfactoren.

In Nederland leven ruim 80.000 mensen met een vorm van darmontstekingsziekten. Dit komt overeen met ongeveer 1 op de 200 inwoners. De aandoeningen worden vaak vastgesteld op jonge leeftijd, meestal tussen het 15e en 35e levensjaar, maar kunnen op elke leeftijd ontstaan. Door het chronische karakter van de ontstekingen en de vroege ziekte start is de cumulatieve ziektelast groot.

‍

Oorzaken en factoren

Bij mensen met darmontstekingsziekten reageert het immuunsysteem overmatig op prikkels in de darm, wat leidt tot een aanhoudende ontstekingsreactie. De precieze oorzaak van darmontstekingsziekten is ondanks veel onderzoek niet bekend. Wel is duidelijk dat het gaat om een multifactoriële aandoening. Dat wil zeggen dat verschillende factoren gezamenlijk bijdragen aan het ontstaan en het voortbestaan van de ziekte. Genetischefactoren beïnvloeden de kwetsbaarheid voor deze immuunrespons, maar verklaren de ziekte niet volledig. Dat blijkt onder andere uit de snelle toename van IBD in relatief korte tijd.

Belangrijke factoren zijn:

• een genetische gevoeligheid;
• ontregeling van het immuunsysteem;
• omgevingsfactoren zoals voeding, stress, roken en antibioticagebruik;
• veranderingen in het darmmicrobioom.

‍

De rol van het darmmicrobioom

Het darmmicrobioom bestaat uit triljoenen micro-organismen, waaronder bacteriën, gisten en virussen. Deze micro-organismen spelen een rolbij de vertering van voedsel, de bescherming tegen ziekteverwekkers en deregulatie van het immuunsysteem.

Bij mensen met darmontstekingsziekten is de samenstelling van het darmmicrobioom afwijkend ten opzichte van gezonde personen. Er is sprake van een verlaagde microbiële diversiteit en een afname van gunstige bacteriën, waaronder verschillende butyraatproducerende soorten. Butyraat is een korteketenvetzuur met ontstekingsremmende eigenschappen en ondersteunt het behoud van een gezonde darmfunctie.

Daarnaast worden bij darmontstekingsziekten vaker potentieel pathogene bacteriën aangetroffen, zoals Escherichia coli en Klebsiella-soorten. Deze bacteriën kunnen ontstekingsprocessen in de darm versterken en zo bijdragen aan ziekteactiviteit.

Het is nog onduidelijk of deze veranderingen in het microbioom een oorzaak of een gevolg zijn van de ziekte. Waarschijnlijk versterken beide processen elkaar. Steeds meer onderzoek laat zien dat antibiotica gebruik samenhangt met een verhoogd risico op darmontstekingsziekten, met name bij herhaald of recent gebruik. Antibiotica kunnen leiden tot langdurige verstoring van de microbiële balans in de darm.

‍

Het microbioom als therapeutisch aangrijpingspunt

De centrale rol van het darmmicrobioom heeft geleid tot toenemende belangstelling voor therapieën die gericht zijn op het beïnvloeden van de microbiële samenstelling en activiteit. Een voorbeeld hiervan is fecalemicrobiotatransplantatie (FMT), waarbij ontlasting van een gezonde donor wordt toegediend aan een patiënt met een darmontstekingsziekte. FMT kan het microbioom tijdelijk herstellen en leidt in sommige gevallen tot een afname van ontsteking. Vooralsnog lijken de effecten bij darmontstekingsziekten echter beperkt van duur, waardoor deze behandeling nog geen standaard therapie is.

Recente ontwikkelingen richten zich ook op zogeheten next-generation probiotica en postbiotica: specifieke bacteriestammen of bacteriële metabolieten met gerichte effecten op het immuunsysteem en het ontstekingsproces. Deze benaderingen bevinden zich grotendeels nog in de onderzoeksfase.

‍

Hoe kunnen probiotica helpen bij darmontstekingsziekten?

Probiotica zijn levende micro-organismen die, wanneer zij in voldoende hoeveelheden worden ingenomen, een gunstig effect kunnen hebben op de gezondheid. Onze partner Winclove Probiotica heeft met de probiotische multispecies formulering Ecologic® 825 onderzocht welk effect deze formulering heeft op klachten en kwaliteit van leven bij patiënten met colitis ulcerosa ende ziekte van Crohn.

In een pilotstudie onder 60 IBD‑patiënten (40 met colitisulcerosa en 20 met de ziekte van Crohn) rapporteerde 77% van de colitis-patiënten en 59% van de Crohn-patiënten een subjectieve verbetering van klachten na twee maanden gebruik van Ecologic® 825. In een studie naar onder meer het effect op maagdarmklachten en kwaliteit van leven bij mensen met darmontstekingsziekten werd gevonden dat gebruikers van deze probiotische formulering binnen veertien dagen een afname ervaarden van de frequentie van de klachten van 11 tot 42%. Ook werd een significante verbetering gevonden in energie en algemeen welbevinden, tot wel 94%.

Gezamenlijk laten deze studies zien dat Ecologic® 825 bijeen deel van de mensen met IBD kan bijdragen aan vermindering vanmaagdarmklachten en verbetering van kwaliteit van leven, met name bij colitisulcerosa. De bevindingen ondersteunen de potentie van specifieke probiotischeformuleringen als aanvullende strategie binnen de zorg voor IBD‑patiënten.

Probiotica en kwaliteit van leven

Kwaliteit van leven is voor veel patiënten minstens zo belangrijk als klinische uitkomstmaten, omdat deze direct bepaalt hoe goed iemand kan functioneren op fysiek, mentaal en sociaal vlak. Probiotica sluiten aan bij de behoefte aan een grotere kwaliteit van leven, doordat zij over het algemeen goed worden verdragen en nauwelijks bijwerkingen geven.

Het is belangrijk te benadrukken dat het effect van probiotica altijd stams pecifiek is. Resultaten uit onderzoek met specifieke stammen of samenstellingen zijn daarom niet zonder meer te vertalen naar anderesamenstellingen.

‍

Referenties

1. Cosnes J, Gower‑Rousseau C,  Seksik P, Cortot A. Epidemiology and natural history of inflammatory bowel diseases. Gastroenterology. 2011;140(6):1785‑1794.
2. Loftus EV Jr. Clinical epidemiology of inflammatory bowel disease: incidence, prevalence, and environmental influences. Gastroenterology. 2004;126(6):1504‑1517.
3. Kaplan GG. The global burden of IBD. Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2015;12:720‑727.
4. Crohn en Colitis Ulcerosa Vereniging Nederland. Feiten en cijfers IBD in  Nederland. 2019.
5. Van der Have M et al. Determinants of health‑related quality of life in Crohn’s disease: a systematic review and meta‑analysis. J Crohns Colitis. 2014;8(2):93‑106.    
6. Byron C et al. Challenges of living with and managing IBD: a meta‑synthesis of patients’ experiences. J Clin Nurs. 2020;29(3‑4):305‑319.
7. Van der Waal MB et al. Probiotics for improving  quality of life in ulcerative colitis: exploring the patient perspective. Pharma Nutrition. 2019.
8. Ni J et al. Gut microbiota and IBD:  causation or correlation? Nat Rev Gastroenterol Hepatol. 2017;14:573‑584.    
9. Khan I et al. Alteration of gut microbiota in IBD: cause or consequence? Pathogens. 2019;8(3):126.
10. Gevers D et al. The treatment‑naive microbiome in new‑onset Crohn’s disease. Cell Host Microbe. 2014;15:382‑392.
11. Derwa Y et al. Efficacy of probiotics in inflammtory bowel disease: systematic review and meta‑analysis.     Aliment Pharmacol Ther. 2017;46(4):389‑400.
12. Ghouri YA et al. Systematic review of RCTs of probiotics, prebiotics and synbiotics in IBD. Clin Exp Gastroenterol. 2014;7:473‑487.
13. Bjarnason I et al. Multi‑strain probiotic in asymptomatic UC and CD: a randomized controlled trial. Inflammopharmacology. 2019;27(3):465‑473.
14. Winclove Probiotics. Ecologic® 825: A multispecies probiotic food supplement for IBD. Nutrafoods. 2008;7(3).
15. Van der Geest AM et al. Multispecies probiotics promote perceived human health and wellbeing. Beneficial Microbes. 2021;12(5):413‑430.
16. Faye AS et al. Antibiotic use as a risk factor for inflammatory bowel disease across the ages. Gut. 2023;72:663‑670.
17. Arora U et al. The practice of fecal microbiota transplantation in IBD. Intestinal Research. 2024;22(1):44‑64.
18. Guo J et al. Development of probiotics and prebiotics therapy in ulcerative colitis. Cell Communication and Signaling. 2024;22:268.

‍

‍