Probiotica: levende micro-organismen met groot effect

Probiotica vormen een uniek onderdeel van de microbiële wetenschap. Hun werking strekt zich uit van het ondersteunen van de darmbarrière tot het moduleren van immuun-, hormonale en neurologische processen. In dit artikel wordt ingegaan op de onderliggende werkingsmechanismen van probiotica, de verschillende niveaus waarop ze invloed uitoefenen, en de factoren die de effectiviteit en kwaliteit van probiotische producten bepalen.

Voor het leven

De term probiotica is afgeleid van het Latijnse pro (voor) en het Griekse bios (leven): letterlijk ‘voor het leven’. Dat is niet toevallig. Al het leven op aarde vindt zijn oorsprong in bacteriën. Het waren de eerste levende organismen die ruim 3,5 miljard jaar geleden in oceanen ontstonden. Vanuit deze microben ontwikkelde zich het volledige web van leven: planten, dieren en uiteindelijk ook de mens. In de loop van de evolutie zijn we met bacteriën meegegroeid, in een voortdurende wisselwerking van afhankelijkheid en samenwerking.

Tot op de dag van vandaag spelen bacteriën een centrale rol in vrijwel elk natuurlijk proces: ze recyclen voedingsstoffen in de bodem, maken stikstof beschikbaar voor planten, zuiveren water en helpen zelfs bij het afbreken van milieuverontreiniging. En ze werken natuurlijk ook voor de mens: als onzichtbare partners in ons lichaam, waar ze voedsel omzetten, onze afweer trainen, beschermen tegen schadelijke indringers en de communicatie tussen organen beïnvloeden.

De wetenschap

Probiotica zijn inmiddels goed onderzocht. Hoewel de precieze manier waarop ze werken zo complex is dat deze nog niet helemaal is ontrafeld, weten we al wel dat probiotica bewezen gezondheidseffecten hebben. De wetenschap heeft zelfs een definitie vastgesteld om te duiden wat vanuit wetenschappelijk oogpunt onder probiotica mag worden verstaan: Probiotica zijn levende micro-organismen die, wanneer ze in adequate hoeveelheden worden toegediend,
een positief effect hebben op de gezondheid van de gastheer.

Probiotica bestaan voornamelijk uit bacteriën van de geslachten Lactobacillus, Bifidobacterium, Lactococcus en Enterococcus, en soms uit gisten zoals Saccharomyces boulardii. Ze komen van nature voor in de menselijke darm en in gefermenteerde voeding, maar de concentratie in voeding is vaak te laag (geen adequate hoeveelheid) om als probioticum te gelden.

Probiotica moeten niet worden verward met prebiotica. Prebiotica zijn onverteerbare koolhydraten (voedingsvezels) die door bacteriën in de darm gefermenteerd kunnen worden. Ze zijn zelf geen bacteriën, maar zijn voeding voor bacteriën, die er voor ons lichaam nuttige stofjes zoals korteketenvetzuren van maken.

Werkingsmechanismen op drie niveaus

De interactie tussen probiotica en het lichaam verloopt via drie fysiologische niveaus.

1. Interactie tussen bacteriën onderling

Deze interactie vindt plaats in het maagdarmkanaal. Probiotica kunnen helpen om een dysbiose, een onbalans in de samenstelling van het darmmicrobioom, te herstellen. Zo kunnen ze de competitie aangaan met minder gunstige of schadelijke micro-organismen om aanhechtingsplaatsen en voedingsstoffen. Ook kunnen ze de groei van schadelijke bacteriën remmen door de productie van zuren en bacteriocines* (een soort antibacteriële wapens). Tot slot spelen ze een rol bij de aanmaak van vitamines en ondersteuning van spijsvertering.

2. Interactie met de darmbarrière

Om de darmbarrière te beschermen, kunnen probiotische bacteriën de productie van slijm, afweerstoffen (defensinen) en tight-junction-eiwitten stimuleren. Daarmee dragen ze bij aan de instandhouding van een stevige darmwand en beschermende slijmlaag, zodat er geen ongewenste indringers in het lichaam terechtkomen.

3. Interactie met het hele lichaam

Naast lokale effecten kunnen probiotica ook systemische effecten hebben. Ze kunnen, net als het darmmicrobioom zelf, communiceren met het immuunsysteem, het hormoonstelsel en het zenuwstelsel. Zo dragen ze bij aan de modulatie van het immuunsysteem door de productie van ontstekingsremmende stoffen te bevorderen en aan communicatie via de darm-hersenas om bijvoorbeeld neurotransmitters en hormonen te beïnvloeden.

Kwaliteit en effectiviteit: bacteriestammen

Niet alle probiotica zijn gelijk en er is geen enkele bacterie die àlles kan. Daarom is het belangrijk om je altijd af te vragen: voor welk doel zet ik probiotica in? En om stil te staan bij de kwaliteit. De effectiviteit van een probioticum hangt af van verschillende factoren.  

Monostrain probiotica bevatten bacteriën van een enkele specifieke bacteriestam, terwijl multispecies probiotica bestaan uit bacteriën van twee of meer verschillende geslachten. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat multispecies probiotica effectiever zijn dan monostrain probiotica. Een multispecies probioticum is niet alleen effectief door een breder scala aan bacteriële eigenschappen, maar ook doordat bacteriën elkaar kunnen helpen. De metabolieten die de ene bacteriestam produceert, kunnen weer door andere gebruikt worden, waardoor een heel team aan spelers ontstaat dat elkaar versterkt.

Elke probiotische bacteriestam is anders, net zoals alle mensen van elkaar verschillen. Hierdoor hebben ze verschillende, hoewel soms overlappende, eigenschappen en daarmee kunnen ze ook andere effecten hebben. Dit komt door kleine verschillen in het DNA van de bacteriën. Zelfs binnen een bacteriesoort kunnen de eigenschappen van de stammen in deze soort van elkaar verschillen. Daardoor is het niet goed mogelijk om bacteriën enkel op geslachtsnaam (Bifidobacterium) of zelfs soortnaam (Bifidobacterium animalis subsp. lactis) van elkaar te onderscheiden. Vaak zie je daarom nog een toevoeging achter de naam die de specifieke stam aanduidt, zoals Bifidobacterium animalis subsp. lactis W51. De toevoeging W51 onderscheidt specifieke deze stam van bijvoorbeeld de stam Bifidobacterium animalis subsp. lactis W52, die andere functionaliteiten heeft. Zo kan de stam met de beste ‘papieren’ worden gekozen voor in een specifiek probioticum.  Vergelijk het met twee personen die Jaap heten; ondanks dat zij veel van hun DNA delen omdat zij nu eenmaal mensen zijn, kunnen zij totaal verschillende eigenschappen hebben omdat ze niet dezelfde persoon zijn. De een kan goed timmeren en de ander goed metselen; voor jou is de Jaap relevant die je voor jouw doel nodig hebt.  

Kwaliteit en effectiviteit: indicatiespecifiek, dosering en vorm

De grote diversiteit in functionaliteit van de verschillende bacteriestammen zorgt ervoor dat er niet één probiotische bacterie is die alles kan. Probiotica die zijn samengesteld met bacteriestammen die een bewezen gunstig effect hebben op een specifiek gezondheidsprobleem, zoals PDS of IBD, zijn indicatiespecifieke probiotica. Deze zijn effectiever voor de indicatie waarvoor ze zijn samengesteld dan algemene, niet-indicatiespecifieke probiotica, die ook wel breed spectrum probiotica worden genoemd.

Naast het selecteren van de juiste probiotische stammen, zijn ook andere factoren van invloed op de effectiviteit van een probioticum, zoals de dosering, doorgaans gemeten in kolonievormende eenheden (kve). Uit onderzoek blijkt dat een dosering van minimaal 10⁹ kve) meer effect heeft dan een lage dosering van 10⁸ kve of lager). Verder kan de toedieningsvorm een rol spelen bij de effectiviteit. In water opgelost poeder dat nuchter genomen wordt en hulpstoffen bevat voor de overleving van bacteriën in de zure maag, zorgt ervoor dat er meer levende bacteriën aan komen in de darmen, waar ze hun werk moeten doen.

Veiligheid, bijwerkingen en regelgeving

De meeste probiotische stammen worden al eeuwen veilig gebruikt in voeding. Voor toepassing in supplementen, waar ook de meeste probiotica onder vallen, gelden strikte Europese richtlijnen: alleen stammen die door EFSA als veilig zijn beoordeeld mogen als probiotica worden ingezet. Onderzoek toont aan dat probiotica ook bij ouderen, zwangeren en jonge kinderen veilig zijn. Bij mensen met een sterk verminderde werking van het immuunsysteem is overleg met een arts aan te raden. Probiotica kunnen in de beginfase lichte en onschuldige bijwerkingen geven zoals een opgeblazen gevoel, winderigheid of verandering in de ontlasting. Deze verdwijnen doorgaans vanzelf.  

Meer dan darmgezondheid

Hoewel probiotica hun primaire werking in de darmen uitoefenen, reiken hun effecten verder. Onderzoek wijst op gunstige invloeden op immuniteit, metabole gezondheid, mentaal welzijn en zelfs huid- en urogenitale balans. Probiotica kunnen op deze manier bijdragen aan het herstel van fysiologische balans in een breed scala aan systemen.

‍