Antibioticageassocieerde diarree: de rol van het darmmicrobioom en probiotica
Antibiotica bestrijden infecties en raken onderweg ook de nuttige bacteriën in de darm. Wat betekent dat voor diarree tijdens en na een kuur en welke rol spelen probiotica?

Antibiotica zijn onmisbaar in de strijd tegen infectieziekten. In Nederland krijgt ongeveer een op de vijf mensen per jaar een antibioticum. Bij jonge kinderen en ouderen ligt dat aandeel hoger: bijna een kwart van de kinderen tot vijf jaar en ruim 40% van de 90-plussers. Antibiotica werken op de ziekteverwekker, maar ook op goede bacteriën in de darm. Antibioticageassocieerde diarree (AD) is daarvan het meest direct zichtbare gevolg. Onderzoek laat zien dat probiotica het risico op AD kunnen verkleinen, mits de juiste stammen op het juiste moment worden ingezet.
Wat is antibioticageassocieerde diarree?
Antibioticageassocieerde diarree is diarree die ontstaat tijdens of na het gebruik van antibiotica. Het komt voor bij een aanzienlijk deel van de mensen die een antibioticakuur krijgen. De klachten beginnen meestal kort na de start van de kuur. Ze kunnen zich ook tot acht weken na de laatste dosis antibiotica nog ontwikkelen.
Hoe groot de kans op hetontwikkelen van AD is, hangt af van meerdere factoren. Ouderen lopen hetgrootste risico. Ook het type antibioticum, de duur, de dosering en detoedieningsroute spelen mee. AD verloopt meestal mild en gaat vanzelf over. Bijouderen, jonge kinderen en chronisch zieken kan het wel gezondheidsrisico'sgeven, zoals uitdroging, ondervoeding en een lagere kwaliteit van leven.
Twee vormen: niet-specifieke AD en C.difficile
AD valt uiteen in twee typen. De meest voorkomende is niet-specifieke AD, die doorgaans mild is. De tweede vorm is Clostridioides difficile-geassocieerde diarree (CDAD). Overgroei door C. difficile is verantwoordelijk voor ongeveer 20% van alle gevallen van AD.
CDAD komt vooral voor bij mensen in het ziekenhuis of een zorginstelling. Het is de belangrijkste oorzaak van ziekenhuisgerelateerde diarree en kan leiden tot een ernstige pseudomembraneuze colitis, een ontsteking van de dikke darm. C. difficile vormt sporen die zich makkelijk verspreiden en lastig te bestrijden zijn. Herinfecties komen daardoor vaak voor, gemiddeld bij ruim 20% van de patiënten. De mortaliteit van een C. difficile-infectie ligt op 2 tot 4%.
De link met het darmmicrobioom
Een gezond darmmicrobioom helpt bij de vertering en maakt onder meer vitamine K en vitamine B2 aan. Het houdt potentieel pathogene bacteriën in toom, een fenomeen dat kolonisatieresistentie heet. Daarnaast ondersteunt het de barrièrefunctie van de darmwand en de ontwikkeling en balans van het immuunsysteem.
Antibiotica verstoren dit evenwicht. Het vaakst zichtbaar zijn een veranderde samenstelling en een lagere diversiteit van het microbioom. Vooral gunstige groepen zoals bifidobacteriën, lactobacillen en butyraatproducerende bacteriën nemen af. Daarmee krijgenziekteverwekkers als Klebsiella, Enterobacter, C. difficile en Candida meer ruimte. Hoe groter de verstoring, hoe groter de kans op AD.
De gevolgen reiken verderdan diarree. Ook zonder dat sprake is van diarree, raakt het microbioomverstoord. Sommige bacteriegroepen zijn maanden na de kuur nog niet hersteld ensoms zijn verstoringen na twee jaar nog zichtbaar. Een aangetast microbioom vergrootbovendien de kans op nieuwe infecties, en daarmee op een volgende kuur. Bijouderen, bij wie diversiteit en afweer van nature al afnemen, ontstaat zomakkelijk een vicieuze cirkel.
Hoe kunnen probiotica helpen bij antibioticageassocieerde diarree?
Probiotica kunnen het microbioom tijdens een antibioticakuur ondersteunen. Ze dragen bij aan kolonisatieresistentie. Potentieel pathogene bacteriën krijgen dan minder kans om te groeien op de plekken die vrijkomen door vernietigde bacteriën. Doordat probiotica de bacteriële diversiteit vergroten, kan het wegvallen van een stam beter worden opgevangen door een andere. Verschillende studies laten zien dat probiotica het microbioom tijdens een kuur lijken te beschermen en het herstel ondersteunen.
Het klinische bewijs isinmiddels stevig:
Kinderen: een Cochrane-review met 33 studies en ruim 6.300 kinderen liet zien dat probiotica het risico op AD verlaagden van 19% naar 8%. Er werden weinig bijwerkingen gemeld.
Volwassenen: een meta-analyse van 42 studies met ruim 11.000 deelnemers vond een risicoreductie van 37%.
Ouderen: een meta-analyse met 8 studies en ruim 4.600 deelnemers liet eveneens een lager risico zien. Dat effect trad alleen op wanneer de probiotica binnen 48 uur na de start van de kuur werden ingenomen.
C. difficile: een Cochrane-analyse van 31 studies met bijna 8.700 patiënten liet zien dat probiotica het risico op CDAD met ruim 60% kunnen verlagen.
Ook richtlijnen erkennen deze rol. De World Gastroenterology Organisation (WGO) en de Europese kindergastro-enterologen (ESPGHAN) noemen specifieke probiotica voor de preventie van AD. TNO en ARTIS-Micropia brachten een Nationale gids uit met acht probiotica waarvan placebogecontroleerd onderzoek een effect op AD heeft aangetoond.
Het effect is stamspecifiek
Niet elke probiotischestam verkleint het risico op diarree bij antibiotica. Studies gebruiken bovendien uiteenlopende stammen en formuleringen. Resultaten van het ene product zijn daarom niet zonder meer door te trekken naar een ander. Multispecies formuleringen met stammen die elkaar aanvullen en voor een specifieke indicatie zijn onderzocht, laten de meest consistente resultaten zien.
Een voorbeeld isEcologic® AAD, die is opgenomen in de Nationale gids en in de WGO-lijst van positieve klinische studies. De formulering bevat negen bacteriestammen: Bifidobacterium bifidum W23, Bifidobacterium animalis subsp. lactis W51, Enterococcus lactis W54, Lactobacillus acidophilus W37, Lactobacillus acidophilus W55, Lacticaseibacillus paracasei W20, Lactiplantibacillus plantarum W62, Lacticaseibacillus rhamnosus W71 en Ligilactobacillus salivarius W24. In een placebogecontroleerde multicentrumstudie onder 350 kinderen in Nederland en Polen gaf deze formulering 38% minder AD, zonderbijwerkingen. Een vervolganalyse liet zien dat de formulering ook de samenstelling van het microbioom tijdens de kuur beïnvloedt. In een Nederlands onderzoek onder 120 verpleeghuisbewoners daalde de incidentie van AD met 44%.Bij ouderen die eerder AD hadden gehad, was de daling 71%.
De rol van leefstijl
Voeding en stress hebben invloed op de samenstelling van het darmmicrobioom. Gevarieerde, vezelrijke voeding levert brandstof voor onder meer butyraatproducerende bacteriën, juist een groep die onder antibiotica afneemt. Gefermenteerde producten zoals yoghurt en zuurkool passen in een darmvriendelijk eetpatroon. Ze bevatten wel te weinig bacteriën om een specifiek effect op AD te verwachten.
Bij diarree verdient voldoende vocht extra aandacht, zeker bij kinderen en ouderen. Op de langere termijn is zorgvuldig en terughoudend antibioticagebruik de beste bescherming van het microbioom. Wanneer een kuur toch nodig is, vullen leefstijl en een goed onderbouwd probioticum elkaar aan.
Probiotica tijdens een antibioticakuur: het innameschema
De timing van de inname van probiotica bepaalt voor een groot deel het effect. Deze uitgangspunten helpen bij het advies:
• Start direct: begin op de eerste dag van de kuur, uiterlijk binnen 48 uur.
• Kies het juiste moment: laat minimaal twee uur zitten tussen antibiotica en probiotica.
• Neem op een lege maag: bijvoorbeeld 30 minuten voor een maaltijd of voor het slapengaan.
• Ga door na de kuur: in de klinische studies liep de inname nog een week na de laatste dosis antibiotica door. Voor herstel van het microbioom is een periode van zes tot acht weken zinvol.
Een voorbeeld innameschema
Bij éénmaal per dag antibiotica: neem de antibiotica bij de lunch en de probiotica 30 minuten voor het ontbijt en bij het slapengaan
Bij tweemaal per dag antibiotica: neem de antibiotica bij het ontbijt en avondeten en de probiotica 30 minuten voor de lunch en bij het slapengaan
Bij driemaal per dag antibiotica: neem de antibiotica om 7.00, 15.00 en 23.00 uur en de probiotica om 11.00 en 30 minuten voor het avondeten of om 21.00 u
De tijden zijn een richtlijn. Moet het antibioticum op een nuchtere maag worden ingenomen, dan werkt probiotica 30 minuten voor een maaltijd het best, steeds met twee uur ertussen. Probiotica zijn veilig, ook voor kinderen en zwangeren. In de eerste week kan wat winderigheid optreden. Dat gaat vanzelf over.
Wat betekent dit voor jouw praktijk?
Antibioticageassocieerde diarree is vaak te voorkomen. Voor de praktijk betekent dat:
• Bespreek probiotica bij elke antibioticakuur, enzeker bij kinderen, ouderen, chronisch zieken en cliënten met eerdere AD.
• Adviseer te starten op de eerste dag van de kuuren de inname twee uur van de antibiotica te scheiden.
• Kies een multispecies formulering die specifiekbij AD is onderzocht.
• Adviseer de inname na de kuur voort te zetten omhet herstel van het microbioom te ondersteunen.
• Besteed aandacht aan voeding, vocht en herstel, zodat het microbioom ook op de langere termijn veerkrachtig blijft.
Nieuws van Winand direct in je inbox ontvangen? Schrijf je in voor het Microbioom Nieuws: Nieuwsbrief | Winand
Referenties
1. NethMap 2022. Consumption ofantimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically importantbacteria in the Netherlands. 2022.
2. Hasan N, Yang H. Factorsaffecting the composition of the gut microbiota, and its modulation. PeerJ.2019;7:e7502.
3. Patangia DV, et al. Impact ofantibiotics on the human microbiome and consequences for host health.MicrobiologyOpen. 2022;11(1):e1260.
4. McFarland LV.Antibiotic-associated diarrhea: epidemiology, trends and treatment. FutureMicrobiol. 2008;3(5):563–78.
5. Kuijper EJ, Coignard B, Tüll P.Emergence of Clostridium difficile-associated disease in North America andEurope. Clin Microbiol Infect. 2006;12:2–18.
6. Goldenberg JZ, et al.Probiotics for the prevention of Clostridium difficile-associated diarrhea inadults and children. Cochrane Database Syst Rev. 2017.
7. Guo Q, et al. Probiotics forthe prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea. Cochrane DatabaseSyst Rev. 2019.
8. Goodman C, et al. Probioticsfor the prevention of antibiotic-associated diarrhoea: a systematic review andmeta-analysis. BMJ Open. 2021;11(8):e043054.
9. Zhang L, et al. Early use ofprobiotics might prevent antibiotic-associated diarrhea in elderly (>65years): a systematic review and meta-analysis. BMC Geriatr. 2022;22(1):562.
10. Łukasik J, et al. Multispeciesprobiotic for the prevention of antibiotic-associated diarrhea in children: arandomized clinical trial. JAMA Pediatr. 2022;176(9):860.
11. Dierikx TH, et al. Probioticsand antibiotic-induced microbial aberrations in children: a secondary analysisof a randomized clinical trial. JAMA Netw Open. 2024;7(7):e2418129.
12. VanWietmarschen HA, et al. Probiotics use forantibiotic-associated diarrhea: a pragmatic participatory evaluation in nursinghomes. BMC Gastroenterol. 2020;20(1):151.
13. Agamennone V, et al. Apractical guide for probiotics applied to the case of antibiotic-associateddiarrhea in The Netherlands. BMC Gastroenterol. 2018;18(1):103.
14. Guarner F, et al. WorldGastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and prebiotics.2023.
15. Szajewska H, et al. Probioticsfor the management of pediatric gastrointestinal disorders: position paper ofthe ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. JPediatr Gastroenterol Nutr. 2023;76(2):232–47.
Meer artikelen lezen?
Lees de nieuwste artikelen over het microbioom en probiotica.

19.11.2026
Antibioticageassocieerde diarree: de rol van het darmmicrobioom en probiotica
Antibiotica bestrijden infecties en raken onderweg ook de nuttige bacteriën in de darm. Wat betekent dat voor diarree tijdens en na een kuur en welke rol spelen probiotica?

29.10.2026
Urineweginfecties en het microbioom: de rol van darm, blaas en probiotica
Urineweginfecties behoren tot de meest voorkomende bacteriële infecties in Nederland. De oorsprong ligt vaak in de darm.

07.10.2026
De darm-hersen-as: hoe het microbioom invloed heeft op stemming, stress en breinfunctie
Waarom voelen we stress soms direct in onze buik? En waarom hebben mensen met prikkelbaredarmsyndroom vaker last van angst of depressieve klachten?
